6.3 دفاع دربرابر بیماری‌های عفونی

کام

مفاهیم

  • پوست و غشاهای مخاطی(موکوسی) اولین سد دفاعی را در برابر حمله­‌ی عوامل بیماری­‌زا تشکیل می­‌دهند.
  • زخم­‌های پوستی با تشکیل لخته­‌ی خون بسته می­‌شوند.
  • پلاکت‌­ها فاکتورهای انعقادی را آزاد می­‌کنند.
  • تبدیل سریع فیبرینوژن به فیبرین به کمک ترومبین در یک توالی واکنشی(آبشار واکنشی) انجام می­‌شود.
  • بلع پاتوژن­‌ها[1](عوامل بیماری‌­زا) توسط گلبول­‌های سفید فاگوسیت­‌کننده، ایمنی غیراختصاصی ایجاد می­‌کند.
  • تولید آنتی­بادی اختصاصی توسط لنفوسیت­‌ها در پاسخ به پاتوژن­‌های خاص، ایمنی اختصاصی ایجاد می­‌کند.
  • آنتی­بیوتیک­‌ها فرآیند­های متابولیکی سلول­‌های پروکاریوتی را مهار کرده و روی سلول­‌های یوکاریوتی اثر نمی­گذارند.
  • ویروس­‌ها فاقد قدرت متابولیسم هستند درنتیجه با آنتی­بیوتیک درمان نمی­‌شوند.
  • بعضی سویه‌های باکتریایی حین تکامل ژن­‌هایی را دریافت کرده­‌اند که نسبت به آنتی­بیوتیک مقاوم شده­‌اند. بعضی سویه­‌های باکتریایی نیز مقاومت چندگانه دارند.

کاربرد علم

  • علل و پیامدهای تشکیل لخته­‌ی خون در سرخرگ­‌های کرونری
  • اثرات ویروس ایدز (HIV) روی سیستم ایمنی و روش­‌های انتقال آن
  • آزمایش­‌های آقای فلوری و چِین[1] برای سنجش اثر پنی­سیلین بر عفونت­‌های باکتریایی در موش

ماهیت علم

  • خطرات مرتبط با تحقیقات علمی: سنجش­‌های دانشمندانی نظیر فلوری و چِین روی ایمنی پنی­سیلین، با دستورالعمل­‌های آزمایشی حال حاضر سازگار نبوده است.

پوست به عنوان سدی دربرابر عفونت

پوست و غشاهای مخاطی (موکوسی) اولین سد دفاعی را در برابر حمله­‌ی عوامل بیماری­‌زا تشکیل می­‌دهند.

میکروب­‌های گوناگونی در طبیعت وجود دارند که داخل بدن انسان رشد کرده و بیماری ایجاد می­‌کنند. برخی از میکروارگانیسم­‌ها فرصت­‌طلب هستند و معمولاً خارج از بدن زندگی می‌­کنند اگرچه می­‌توانند به بدن نیز حمله کنند. بعضی دیگر اختصاصی هستند و فقط در بدن انسان زنده می­‌مانند. میکروب­‌های بیماری­زا را پاتوژن می­‌نامند.میکروب

پوست اولین سد دفاعی بدن در برابر پاتوژن­‌ها است. خارجی­ترین لایه­‌ی پوست، لایه­‌ی ضخیمی است و یک سد فیزیکی دربرابر پاتوژن­‌ها ایجاد می­کند و از بدن دربرابر آسیب­‌های فیزیکی و شیمیایی محافظت می­‌کند. غدد چربی پوست[1] که در ارتباط با فولیکول­‌های مو هستند؛ ترکیب شیمیایی به نام سبوم[2] تولید می­‌کنند. سبوم رطوبت پوست را تنظیم کرده و مقداری pH پوست را کاهش می­‌دهد. pH کمتر، از رشد باکتری­‌ها و قارچ­‌ها جلوگیری می‌­کند.رد

غشای مخاطی نوعی لایه پوششی نرم­تر و نازک­تر است که راه­‌های هوایی مانند فضای داخل دهان و بینی و سایر فضاها مانند آلت مردانه و زنانه را می‌­پوشاند. موکوسی که این نواحی پوستی تولید می­‌کنند محلولی چسبنده از نوع گلیکوپروتئین­‌ها است. موکوس به عنوان سدی فیزیکی عمل می­‌کند. پاتوژن­‌ها و ذرات مضر در آن به دام افتاده، بلعیده شده یا از بدن خارج می­‌شوند. همچنین با وجود آنزیم ضد باکتریایی لیزوزیم، این لایه دارای خواص ضدعفونی­‌کننده است.

بریدگی­‌ها و لخته­‌های خون

زخم­‌های پوستی با تشکیل لخته­‌ی خون بسته می­‌شوند.

وقتی پوست بریده می­‌شود، رگ­‌های خونی درون ­آن پاره شده و شروع به خونریزی می‌­کند. خونریزی بعد از زمان کوتاهی به علت فرآیند انعقاد خون قطع می­‌شود. خون در محل زخم از حالت مایع به یک ژل نیمه جامد تبدیل می­شود و زخم را می­بندد. درنتیجه خون  بیشتری از دست نمی­‌رود و فشار خون ثابت می­‌ماند. همچنین لخته­‌ی خون به بسته شدن زخم روی پوست جلوگیری می­‌کند و به پاتوژن­‌ها اجازه­‌ی ورود به موضع زخم را تا زمان تشکیل بافت جدید و ترمیم بافت آسیب­‌دیده نمی­‌دهند.

پلاکت­‌ها و انعقاد خون

پلاکت­ها فاکتورهای انعقادی را آزاد می‌­کنند.

آبشاری از واکنش‌­ها، سبب انعقاد خون می­‌شود. در هر واکنش، واکنش‌­دهده­‌ی واکنش بعدی تولید می­‌شود درنتیجه انعقاد خون به سرعت انجام می­شود. فرآیند انعقاد خون به­‌دقت تنظیم می­شود، زیرا اگر درون رگ­‌های خونی لخته تشکیل شود سبب انسداد آن­ها می­‌شود.

فرآیند انعقاد تنها زمانی رخ می­دهد که پلاکت­‌ها فاکتور­های انعقادی را آزاد کنند. پلاکت­ها قطعات سلولی هستند که در خون در گردش­اند. آن‌ها حتی از گلبول­‌های سفید و گلبول­های قرمز نیز کوچک‌­ترند. وقتی یک بریدگی یا زخم به رگ­‌های خونی آسیب می­زند، پلاکت­‌ها در محل آسیب دیده جمع شده و درپوشی موقتی را ایجاد می­‌کنند، سپس با آزادسازی فاکتو­های انعقادی، فرآیند انعقاد را کلید می‌­‌‌زنند.

تولید فیبرین

تبدیل سریع فیبرینوژن به فیبرین به کمک ترومبین در یک توالی واکنشی(آبشار واکنشی) انجام می­‌شود.

آبشاری از واکنش‌­ها پس از رهایش عوامل انعقادی از پلاکت­‌ها، سبب تولید آنزیمی به نام ترومبین می‌­شود. ترومبین، پروتئین فیبرینوژن محلول را به فیبرین نامحلول تبدیل می­‌کند. فیبرین، در محل زخم ساختار توری شکلی ایجاد می­‌کند که در آن تعداد بیشتری پلاکت همچنین سلول­‌های خونی به دام میفتد. لخته­‌ی اولیه حالت ژلاتینی دارد اما اگر در مجاورت هوا قرار بگیرد، دلمه‌­ای محکم تشکیل می­‌دهد. شکل شماره 4 گلبول­های قرمز به دام افتاده در توری فیبری را نشان می­‌دهد.

گل

ترومبوز کرونری[1]

علل و پیامدهای تشکیل لخته­‌ی خون در سرخرگ­‌های کرونری

برخی مواقع در بیماران قلبی که عروق کرونری آن­‌ها مشکل دارد، درون سرخرگ کرونری لخته­‌ی خون تشکیل می­‌شود. این سرخرگ­‌ها از آئورت که نزدیک به دریچه­‌ی لتی قرار دارد، منشعب می­‌شوند. رگ­‌های کرونری خون را به دیواره­‌ی قلب منتقل می­‌کنند و اکسیژن و گلوکز مورد نیاز برای تنفس سلولی فیبر­های ماهیچه­‌ای قلب را فراهم می­‌کنند. در پزشکی لخته­‌ی خون را ترومبوس[1] می­‌نامند. ترومبوز کرونری، تشکیل لخته­‌ی خون در سرخرگ­‌های کرونری است.لخاگر سرخرگ­‌های کرونری با لخته­‌ی خون مسدود شوند، بخشی از قلب از اکسیژن و مواد غذایی خالی می­‌شود. آنگاه سلول­‌های ماهیچه­‌ی قلبی قادر به تولید مقادیر کافی از ATP به روش تنفس هوازی نیستند و انقباض نامنظم و ناهماهنگ خواهند داشت. دیواره­ی قلب حرکات لرزشی به نام فیبریلاسیون انجام داده و قادر به پمپ مؤثر خون نیست. این ضایعه اگر به طور طبیعی یا با دخالت پزشک برطرف نشود، مرگ‌­آور است.

آترواسکلروزیس سبب انسداد سرخرگ­‌های کرونری می­‎‌شود. آتروما[2] سبب آسیب­دیدن و سخت­شدگی اپی­تلیوم شده و دیواره­‌ی سرخرگ با لایه نشانی نمک­های کلسیم، سخت می­‌شود. قطعات آتروما گاهی پاره شده و زخم ایجاد می­‌کند. انسداد کرونری، آسیب اپی­تلیوم مویرگی، سخت­‌شدگی سرخرگ­‌ها و پارگی آتروما همگی خطر ترومبوز کرونری را بالا می­‌برند.

عوامل شناخته­‌شده­‌ی زیر با افزایش خطر ترومبوز کرونری و حملات قلبی، همبستگی دارند:حمله

  • سیگار کشیدن
  • غلظت بالای کلسترول خون
  • فشار خون بالا
  • دیابت
  • چاقی
  • ورزش نکردن

همبستگی مثبت این عوامل با نرخ وقوع آترواسکلروزیس،  نمی­‌تواند اثبات کند که این موارد علت اصلی وقوع بیماری­‌اند اما پزشکان به بیماران توصیه می­‌کنند تا حد امکان از این عوامل خطرساز جلوگیری کنند.

فاگوسیت­­ها

بلع پاتوژن­‌ها (عوامل بیماری­زا) توسط گلبول­‌های سفید فاگوسیت­‌کننده، ایمنی غیراختصاصی ایجاد می­‌کند.

اگر میکروارگانیسم­‌ها از سد فیزیکی پوست و غشاهای مخاطی عبور کرده و وارد بدن شوند، با دومین خط دفاعی بدن یعنی گلبول­‌های سفید مواجه می­‌شوند. گلبول­‌های سفید انواع مختلفی دارند. بعضی از آن­ها فاگوسیت­‌ها هستند که از منافذ بین دیواره­‌ی مویرگ­‌ها عبور کرده و به محل عفونت می­‌روند. در محل عفونت، پاتوژن­‌ها را با عمل اندوسیتوز بلعیده و با آنزیم­‌هایی مانند لیزوزیم دیواره سلولی آن­ها را هضم می­‌کنند. وقتی یک زخم، عفونی می‌­شود تعداد زیادی از فاگوسیت­‌ها در محل جمع شده و مایعی سفید رنگ به نام چرک را شکل می­‌دهند.

تولید آنتی­‌بادی

تولید آنتی‌­بادی اختصاصی توسط لنفوسیت­‌ها در پاسخ به پاتوژن­‌های خاص، ایمنی اختصاصی ایجاد می­‌کند.

اگر میکروارگانسمها از سد فیزیکی پوست و لایه مخاطی عبور کرده و به بدن حمله کنند، پروتئین‌­ها و سایر مولکول­‌های سطحی پاتوژن­‌ها به عنوان عامل بیگانه شناسایی شده و بدن علیه آن­ پاسخ ایمنی اختصاصی ایجاد خواهد کرد. به هر ترکیب شیمیایی که پاسخ ایمنی را تحریک کند، آنتی‌­ژن می­‌گویند. تولید آنتی­‌بادی در پاسخ به یک پاتوژن خاص نوعی پاسخ ایمنی اختصاصی است. آنتی­‌بادی­‌ها به آنتی­‌ژن­‌های سطح پاتوژن متصل می­‌شوند.ویروس

دسته­‌ای از لنفوسیت­‌ها که خود عضوی از گلبول­‌های سفید هستند قادر به تولید آنتی­‌بادی­‌هستند. هر لنفوسیت فقط یک نوع آنتی­‌بادی تولید می­‌کند ولی تعداد و ترکیب این لنفوسیت‌ها در بدن افراد مختلف متفاوت است. علت این تفاوت بخاطر محدودیت در مواجهه با پاتوژن­‌ها و تولید آنتی‌بادی اختصاصی همان پاتوژن در افراد متفاوت است.. از طرفی تعداد لنفوسیت­‌های بسیار محدودی در مقابله با یک پاتوژن جدید که قبلاً بدن را آلوده نکرده، آنتی­‌بادی تولید می­‌کنند. در یک واکنش اختصاصی، آنتی­‌ژن­‌های پاتوژن، پس از شناسایی و تحریک ایمنی اختصاصی باعث تقسیم سلولی گروه کوچکی از لنفوسیت­‌های تولیدکننده­‌ی آنتی­‌بادی اختصاصی می‌شوند و  کلون بزرگی از لنفوسیت­‌های آنتی­‌بادی‌ساز به نام سلول­‌های پلاسما در مدت چند روز تولید شده و مقادیر زیاد و کافی آنتی­‌بادی­اختصاصی ضد همان آنتی ژن پاتوژن را برای کنترل پاتوژن و پاک­سازی عفونت تولید می­‌کنند.

آنتی­‌بادی­‌ها، پروتئین­‌های بزرگی هستند که دو ناحیه­‌ی عملکردی دارند: ناحیه­‌ی متغیر که به آنتی­ژن اختصاصی متصل می­‌شود و ناحیه­‌ی ثابت که به روش­‌های مختلف ازجمله موارد زیر، به سیستم ایمنی بدن در مبارزه با پاتوژن کمک می­‌کند:

  • کمک به شناسایی بیشتر پاتوژن­‌ها توسط فاگوسیت­‌ها
  • جلوگیری از اتصال ویروس­‌ها به سلول­‌های میزبان، درنتیجه ویروس­‌ها نمی­‌توانند وارد سلول­‌ها شوند.

آنتی­بادی­‌ها فقط به مدت چند هفته یا چند ماه در بدن حضور دارند، همچنین سلول­‌های پلاسمایی که این آنتی­‌بادی­ها را تولید کرده­‌اند پس از غلبه بر عفونت به تدریج ناپدید می­‌شوند و آنتی­‌ژ­ن­‌های مرتبط با آن­‌ها نیز دیگر در بدن وجود ندارند. با این وجود گروهی از لنفوسیت­‌های تبدیل‌شونده به سلول­‌های پلاسما در زمان عفونت غیرفعال هستند و به سلول‌­های خاطره تبدیل می‌­شوند که عمر طولانی‌­تری دارند. این سلول­‌ها غیرفعال‌­اند اما به محض آلودگی مجدد بدن با همان پاتوژن، فعال شده، تقسیم می­‌شوند و سلول‌­های پلاسمای جدیدی را به سرعت تولید می‌­کنند. ایمنی‌­زایی علیه بیماری عفونی با داشتن آنتی­بادی علیه پاتوژن یا با داشتن سلول­‌های خاطره که سبب تولید سریع آنتی­‌بادی علیه پاتوژن می‌­شوند، انجام می‌­گیرد.

ویروس نقص ایمنی در انسان

اثرات ویروس ایدز (HIV) روی سیستم ایمنی و روش‌­های انتقال آن

فرآیند تولید آنتی­‌بادی­‌ها توسط سیستم ایمنی، پیچیده است و انواعی از لنفوسیت­‌ها ازجمله سلول­‌های Tکمکی[1] در آن نقش دارند. ویروس نقص ایمنی در انسان[2](HIV) به سلول­‌های T کمک­ی حمله کرده و آن­‌ها را ازبین می­‌برد. در نتیجه ظرفیت تولید آنتی­‌بادی­‌ها به شکل تصاعدی، از بین می­‌رود. در مراحل اولیه­‌ی عفونت، سیستم ایمنی علیه HIV آنتی­‌بادی تولید می‌­کند. تشخیص این آنتی­‌بادی­‌ها در بدن فرد به معنای ابتلای فرد به HIV است.

HIV نوعی رتروویروس با ماده­‌ی ژنتیکی از نوع RNA است. این ویروس پس از ورود به بدن، به کمک یک آنزیم رونوشت­‌بردار معکوس[3] از ژن‌های خود نسخه­‌های DNA تولید می­‌کند. سرعت تخریب سلول­‌های T کمکی توسط HIV متغیر است و با دارو­های ضدرتروویروسی می­‌توان سرعت تخریب را پایین آورد. در اکثر بیماران مبتلا به HIV تولید آنتی­‌بادی نهایتاً به حدی ناکار آمد است که فرد دچار عفونت­‌های فرصت طلبی می­‌شود که سیستم ایمنی سالم به راحتی با آن­­‌ها مقابله می­‌کرد. بعضی از این عفونت‌­ها در حالت طبیعی نادر هستند و علامت شناسایی مراحل نهایی عفونت HIV محسوب می­‌شوند. سارکوم کاپوشی[4]یکی از این عفونت­‌ها است. به مجموعه­‌ای از چندین وضعیت و بیماری به طور هم­زمان در بدن، سندرم[5] می­‌گویند. به سندرم ایجاد شده از عفونت HIV در بدن، سندرم نقص ایمنی اکتسابی[6] (AIDS (ایدز)) گفته می­‌شود.

ایدز توسط ویروس HIV منتشر می‌­شود. ویروس در خارج از بدن، تنها زمان کوتاهی زنده می­‌ماند و عفونت تنها زمانی رخ می­‌دهد که خون فرد سالم با خون فرد مبتلا تماس داشته باشد. تماس از راه­‌های مختلفی انجام می­‌گیرد:

  • مقاربت جنسی- در اثر خراش غشای مخاطی آلت زنانه یا مردانه و خونریزی خفیف
  • تزریق خون یا محصولات خونی آلوده مانند فاکتورVIII
  • اشتراک سوزن‌­های تزریق وریدی یا زیرجلدی بین افرادی که از مواد مخدر تزریقی استفاده می­‌کنند.

آنتی­بیوتیک‌­ها

آنتی­بیوتیک­‌ها فرآیند­های متابولیکی سلول­‌های پروکاریوتی را مهار کرده و روی سلول­‌های یوکاریوتی اثر نمی­‌گذارند.

آنتی­بیوتیک، نوعی ترکیب شیمیایی است که از رشد میکروارگانیسم­ها جلوگیری می­‌کند. بیشتر آنتی­بیوتیک‌­ها ضدباکتری هستند. آن­‌ها فرآیندهای سلولی پروکاریوت­ها را مهار می­‌کنند ولی روی سلول­‌های یوکاریوتی اثرنمی­‌گذارند، درنتیجه می­‌توانند بدون آسیب زدن به سلول‌های انسانی، باکتری­‌ها را درون بدن از بین ببرند. فرآیندهای­‌ سلولی که آنتی­بیوتیک­‌ها را هدف قرار می‌­دهند، شامل همانندسازی DNA باکتریایی، رونویسی، ترجمه، عملکرد ریبوزوم و تشکیل دیواره­‌ی سلولی است.ایدز

بیشتر آنتی­بیوتیک­‌های ضد باکتریایی، در قارچ­‌های ساپروفیت(خورنده­‌ی مواد پوسیده)[7] کشف شده‌­اند. این قارچ­‌ها با باکتری­‌های ساپروفیت بر سر ماده­‌ی آلی مرده(که هردو از آن تغذیه می­‌کنند) رقابت­ می­‌کنند. قارچ­‌ها با ترشح آنتی­بیوتیک­‌های ضد باکتریایی از رشد باکتری‌­های ساپروفیت(رقیب خود) جلوگیری می­‌کنند. برای نمونه پنی­‌سیلین توسط بعضی از سویه­‌های قارچ پنی­سیلیوم[8] در زمان کمبود غذا و زمانی که رقابت با باکتری­‌ها آسیب‌­زا باشد، تولید می­‌شود.

آزمایش پنی‌­سیلین

آزمایش­‌های دانشمندانی نظیر فلوری و چِین[9] برای سنجش اثر پنی­سیلین بر عفونت‌های باکتریایی در موش

هوارد فلوری[10] و ارنست چین[11] در اواخر سال 1930 یک گروه تحقیقاتی شکل دادند و کاربرد ترکیبات شیمیایی برای کنترل عفونت­‌های باکتریایی را مورد برسی قرار دادند. پنی­‌سیلین که در سال 1928 توسط الکساندر فلمینگ[12] کشف شده بود، امیدبخش­‌ترین ترکیب بود. تیم فلوری و چِین روشی برای رشد قارچ پنی­سیلیوم در محیط مایع در شرایطی که تولید پنی­سیلین را در این قارچ­‌ها تحریک می­‌کرد، ابداع کردند. آن­‌ها همچنین روش­‌هایی برای تولید نمونه­‌های خالص پنی­‌سیلین ازکشت‌­های قارچی ابداع کردند.

پنی­‌سیلین، باکتری­‌ها را روی محیط­ کشت از بین می‌­برد اما باید تست می­‌شد که آیا توانایی کنترل عفونت باکتریایی در انسان­‌ها را دارد یا خیر. آن­‌ها ابتدا پنی­‌سیلین را روی موش‌­ها امتحان کردند. هشت موش را عمداً با باکتری استرپتوکوکوس[13] آلوده کردند که سبب مرگ آن­‌ها به خاطر ذات­الرّیه می­‌شود. به چهار تا از موش‌­های ­عفونی، پنی­‌سیلین تزریق شد. دربازه­‌ی زمانی 24 ساعته همه­‌ی موش‌­ها به جز آن­‌هایی که پنی­‌سیلین دریافت کرده بودند، مُردند. فلوری و چِین تصمیم گرفتند که در مرحله بعدی این آزمایش را روی انسان­‌های بیمار انجام دهند و به مقادیر بیشتری پنی­‌سیلین نیاز داشتند.پنی

زمانی که پنی­‌سیلین کافی تولید شد، یک مرد 43 ساله به عنوان اولین انسان برای انجام آزمایش انتخاب شد. این مرد در اثر خراشی در صورتش که ناشی از خار یک بوته­‌ی گل سرخ بود دچار عفونت باکتریایی حاد شده و زندگیش در خطر بود. او به مدت 4 روز پنی­‌سیلین دریافت کرد و به طرز قابل توجهی بهبود یافت اما منبع پنی­‌سیلین به اتمام رسید، عفونت برگشت و او را کُشت.

آن زمان، مقادیر بیشتری از پنی­‌سیلین تولید شد و 5 بیمار عفونی حاد دیگر مورد آزمایش قرار گرفتند. عفونت همه­‌ی آن­‌ها درمان شد اما متأسفانه یکی از آن­‌ها فوت کرد. او یک کودک بود که عفونتی در پشت چشم خود داشت. پنی­‌سیلین دیواره­‌ی سرخرگی را که به مغز وی خونرسانی می­‌کرد ضعیف کرده بود و اگرچه عفونت وی برطرف شد، ناگهان دراثر پارگی این سرخرگ و خونریزی مغزی درگذشت.

شرکت­‌های دارویی در ایالات متحده مقادیر بیشتری از پنی­‌سیلین را برای انجام آزمایشات وسیع‌­تر تولید کردند. این آزمایشات ثابت کرد که پنی‌سیلین، درمانی بسیار کارآمد برای خیلی از عفونت­‌های باکتریایی غیرقابل درمان است.

 

پنی‌­سیلین و سنجش دارویی

خطرات مرتبط با تحقیقات علمی: سنجش‌­های فلوری و چِین روی ایمنی پنی­‌سیلین، با دستورالعمل‌­های سنجش حال حاضر سازگار نبوده است.

هر داروی جدیدی که معرفی می­‌شود ممکن است خطراتی داشته باشد و ثابت شود که برای بعضی یا همه­‌ی بیماران مؤثر نیست یا اثرات جانبی مهلکی دارد. شرکت­‌های داروسازی از پروتکل­‌های سخت­گیران‌ه­ای استفاده می­‌کنند تا این خطرات را به حداقل ­برسانند. مطالعات اولیه ابتدا روی حیوانات و پس از آن روی گروه کوچکی از انسان­‌های سالم انجام می‌­گیرد و دارو فقط زمانی به هدف درمان روی بیماران آزمایش می‌شود که آزمایش‌­های اولیه را با موفقیت رد کرده باشد. آزمایش­‌های نهایی روی تعداد بیشتری از بیماران انجام می­‌گیرد و هدف آن آزمایش اثربخشی دارو در همه­‌ی بیماران و کنترل نبود اثرات جانبی متداول یا حاد است.

نمونه­‌های مشهوری از مشکلات ایجاد شده حین آزمایش یا رهایش دارو وجود دارد:

  • تالیدومید[14] در دهه­‌ی 1950 برای درمان بیماری­‌های خفیفی معرفی شد اما پس از کشف اثر آن در تسکین حالت تهوع زنان حامله، برای درمان آن تجویز شد. اثرات جانبی این دارو روی جنین بررسی نشده بود و تا زمان تشخیص مشکل، ده هزار کودک با نقص مادرزادی به دنیا آمدند.
  • در سال 2006، به 6 نفر داوطلب سالم TGN1412داده شد. TGN1412 به عنوان یک پروتئین جدید برای درمان بیماری­‌های خودایمنی و لوسمی ابداع شده بود. هر 6 نفر به سرعت شدیداً بیمار شده و عملکرد چندین اندام خود را ازدست دادند. این داوطلبان اگرچه بهبود یافتند اما از آسیب وارد شده به سیستم ایمنی خود احتمالاً مدت زمان طولانی رنج کشیدند.سر

احتمال اینکه فلوری و چِین بتوانند با همان روشی که برای آزمایش پنی‌­سیلین استفاده کردند امروزه داروی جدیدی را مورد آزمایش قرار بدهند. بسیار ضعیف است. آن­‌ها بعد از یک دوره­‌ی خیلی کوتاه آزمایش حیوانی، دارو را روی انسان‌­های بیمار آزمایش کردند. پنی­‌سیلین یک نوع داروی جدید بود و ممکن بود به راحتی اثرات جانبی مهلکی داشته باشد. همچنین داروهایی که استفاده می­کردند کاملاً خالص نبود و ممکن بود ناخالصی­‌ها اثرات جانبی داشته باشند.

از طرف دیگر بیماران مورد آزمایش آن­‌ها همگی در شرف مرگ بودند و عفونت در خیلی از آن­‌ها با این آزمایش‌­های درمانگرایانه برطرف شده و بهبود یافتند. به خاطر آزمایش­‌های عجولانه و با قبول ریسک بالاتر، پنی­‌سیلین خیلی زودتر از آنچه امروزه امکان دارد، معرفی شد. در ژوئن 1944 حین عملیات نشست هواپیما در روز دی[15]، از پنی­‌سیلین برای درمان سربازان زخمی استفاده شد و شمار مرگ­ و میر ناشی از عفونت باکتریایی را به­‌شدت کاهش داد.

ویروس‌­ها و آنتی­بیوتیک‌­ها

ویروس­‌ها فاقد متابولیسم هستند درنتیجه با آنتی­بیوتیک درمان نمی­‌شوند.سی

ویروس­‌ها زنده نیستند و تنها درون سلول­‌های زنده قادر به تکثیر هستند. آن­ها به جای متابولیسم اختصاصی خود، از فرآیندهای بیوشیمیایی سلول زنده­‌ی میزبان استفاده می‌­کنند. ابزار اختصاصی برای رونویسی یا پروتئین­سازی ندارند و برای تولید ATP و مسیر­های متابولیکی، متکی بر آنزیم­‌های سلول میزبان هستند. نمی‌­توان با دارو این فرآیند­ها را مورد هدف قرار داد زیرا در این صورت سلول میزبان نیز آسیب خواهد دید.

همه­‌ی آنتی­بیوتیک­‌های مرسوم ازجمله پنی­‌سیلین، استرپتومایسین، کلرامفنیکل و تتراسایکلین عفونت باکتریایی را کنترل می­‌کنند و در برابر ویروس­‌ها کارایی ندارند. نه تنها تجویز آن­ها توسط پزشک نابه‌­جا است بلکه مصرف بیش از اندازه­ی آن­ها سبب افزایش مقاومت آنتی­بیوتیکی در باکتری­‌ها می‌­شود.

با دارو می‌­توان تعداد اندکی از آنزیم­‌های ویروسی را بدون آسیب به سلول­‌های میزبان هدف قرار داد و تنها تعداد اندکی دارو با این روش برای کنترل ویروس­‌ها کشف یا ابداع شده است. به این داروها به جای ­آنتی­بیوتیک، داروی ­ضدویروسی می­‌گویند.

مقاومت به آنتی­بیوتیک­‌ها

بعضی سویه­‌های باکتریایی یافته‌­اندحین تکامل ژن­‌هایی را دریافت کرده­‌اند که نسبت به آنتی­بیوتیک مقاوم شده­‌اند. بعضی سویه‌­های باکتریایی نیز مقاومت چندگانه دارند.

در سال 2013، پزشک ارشد انگلیس، سالی دیویس[16]، اظهار کرد:

  • بهتر است خطر افزایش مقاومت به آنتی­بیوتیک­‌ها در کنار تروریسم، در لیست تهدید­های ملی قرار بگیرد. اگر هیچ اقدامی نکنیم، همه‌ی ما تقریباً به فضای قرن نوزدهم برمی‌­گردیم جایی که عفونت ناشی از عمل­های عادی ما را می­‌کشد. آنگاه ما نمی­توانیم سرطان را درمان کنیم یا پیوند عضو انجام دهیم.

سویه‌­های باکتریایی مقاوم معمولاً بعد از استفاده از آنتی­بیوتیک به سرعت شناسایی می­‌شوند. مقاومت آنتی­بیوتیکی زمانی که یک سویه مقاومت چندگانه داشته باشد نگران­‌کننده است برای مثال استافیلوکوکوس اورئوس مقاوم به متیسیلین (MRSA)[17] ، خون یا زخم­‌های ناشی از عمل جراحی را عفونی ­می‌­کند و به آنتی­بیوتیک­‌های معمول مقاوم است. توبرکلوزیسِ مقاوم به چند دارو[18](MDR-TB) مثال دیگری از این مشکل است. سازمان بهداشت جهانی[19](WHO) بیش از سیصد هزار مورد بیماری در سال از کل دنیا گزارش می‌­کند که دربرخی نواحی به مقادیر همه‌­گیری رسیده‌­اند.

مقاومت به آنتی­بیوتیک مشکلی قابل اجتناب است و تدابیر زیر موردنیاز است:

  • پزشکان فقط برای عفونت­‌های باکتریایی آنتی­بیوتیک تجویز کنند.
  • بیماران دوره­‌ی آنتی­بیوتیکی خود را کامل کنند تا عفونت به طور کامل برطرف شود.
  • کارکنان بیمارستانی استاندارد­های بالای بهداشتی را رعایت کنند تا از عفونت­‌های متقاطع جلوگیری کنند.
  • کشاورزان برای تحریک رشد حیوانات از آنتی­بیوتیک­ها استفاده نکنند.
  • شرکت­‌های دارویی انواع جدیدی از آنتی­بیوتیک را تولید کنند- از دهه­‌ی 1980 دیگر تولید هیچ آنتی­بیوتیک جدیدی گزارش نشده است.

طرح سوال مبتنی بر داده: مقاومت آنتی­بیوتیکی

مقاومت باکتریایی، نتیجه­‌ی مستقیم استفاده­‌ی بی­رویه از آنتی­بیوتیک­‌ها است. در حال حاضر درآمریکا برای بیش از نیمی از  عفونت­‌های مجاری تنفسی فوقانی[20](URIs)، آنتی­بیوتیک تجویز می­‌شود، درحالی که می­‌دانیم عامل ایجاد بیشتر این عفونت­‌ها ویروس است نه باکتری.

در اوایل دهه­‌ی 1990، متخصصان سلامت عمومی فنلاند در پاسخ به مقاومت آنتی­بیوتیکی حاصل از مصرف اریترومایسین برای URIs، مردم را برای استفاده از این آنتی­بیوتیک دلسرد کردند. نتیجه این شد که سرانه­‌ی مصرف اریترومایسین  به 43 درصد کاهش یافت.

شکل شماره11 مقاومت سویه­‌های استرپتوکوکوس پیوژنز[21] را به آنتی­بیوتک اریترومایسین در فنلاند و در مدت زمان بیش از ده سال نشان می­دهد. این باکتری عامل گلودرد استرپتوکوکی[22] است.ذن

  • الف) الگوی مقاومت به اریترومایسین را در بازه زمانی 1992 تا 2002  توصیف کنید.[3]

ب) برای الگوی نشان­داده شده دلیل بیاورید.[2]

  • تفاوت درصد مقاومت آنتی­بیوتیکی را بین سال 2002 و 1992 به دست بیاورید.[2]
  • “کاهش استفاده از اریترومایسین سبب کاهش مقاومت به آنتی­بیوتیک در استرپتوکوکوس پیوژنز شده است.” این ادعا را ارزیابی کنید.[3]

 

[1] helper T-cells

[2] human immunodeficiency virus (HIV)

[3] reverse transcriptase

[4] Kaposi’s sarcoma

[5] syndrome

[6] immune deficiency syndrome (AIDS)

[7] saprotrophic fungi

[8] Penicillium

[9] Florey and Chain

[10] Howard Florey

[11] Ernst Chain

[12]Alexander Fleming

[13] Streptococcus bacteria

[14]  Thalidomide

[15] D-day landings

[16] Sally Davies

[17] methicillin-resistant Staphylococcus aureus (MRSA)

[18] multidrug-resistant tuberculosis (MDR-TB)

[19] WHO

[20] upper respiratory tract infections (URIs)

[21] Streptococcus pyogenes

[22] strep throat

 

[1] thrombus

[2] atheroma

[1] Coronary thrombosis

[1] Coronary thrombosi

[1] Sebaceous glands

[2] sebum

[1] Florey and Chain

[1] pathogens

اشتراک گذاری:

دیدگاهتان را بنویسید