4.3. چرخه کربن

تخنمد

مفاهیم

  • اتوتروف­‌ها، دی اکسید کربن را به کربوهیدرات­ و سایر ترکیبات کربنی تبدیل می‌کنند.
  • در زیستگاه­‌های آبی، یون­‌های بی­کربنات و دی اکسید کربن به عنوان گاز محلول وجود دارد.
  • اتوتروف‌­ها، دی اکسید کربن را از اتمسفر یا آب دریافت می‌کنند.
  • دی اکسید کربن در اثر تنفس سلولی توسط موجودات زنده تولید شده و در اتمسفر یا آب منتشر می‌شود.
  • در شرایط بی هوازی متان، از مواد آلی توسط آرکی­‌های تولید کننده متان[1] تولید شده و مقداری از آن­‌ها در اتمسفر پراکنده می‌شوند.
  • متان در دی اکسید کربن و آب موجود در اتمسفر، اکسید می‌شود.
  • اگر مواد آلی در خاک­‌های غرقاب به دلیل شرایط بی هوازی کاملاً تجزیه نشوند، تورب[2](زغال سنگ نارس) تشکیل می­‌شود.
  • مواد آلی نیمه تجزیه شده در سنگ­‌های متخلخل یا درون زغال سنگ که مربوط به دوران زمین‌شناسی گذشته هستند، به نفت و گاز تبدیل می‌شوند.
  • از سوختن زیست توده و مواد آلی فسیل شده، دی اکسید کربن تولید می‌شود.
  • حیواناتی مانند مرجان­‌های صخره ساز و نرم­تنان[3] قسمت­‌های سختی دارند که از کربنات کلسیم تشکیل شده­‌اند و می‌توانند در سنگ آهک، فسیل شوند.

کاربرد علم

  • تخمین شار کربن ناشی از فرآیندهای چرخه کربن.
  • بررسی ایستگاه‌­های نظارت بر اتمسفر که نوسانات سالانه را نشان می‌دهد.

مهارت آموزی

  • رسم نمودار چرخه کربن.

ماهیت علم

  • اندازه گیری­‌های دقیق و کمّی: به دست آوردن داده­‌های قابل اعتماد در مورد غلظت دی اکسید کربن و متان، در اتمسفر مهم است.

تثبیت کربن

اتوتروف­‌ها، دی‌اکسیدکربن را به کربوهیدرات و سایر ترکیبات کربنی تبدیل می‌کنند.

اتوتروف­‌ها، دی اکسیدکربن موجود در اتمسفر را جذب کرده و آن را به کربوهیدرات­، لیپید و سایر ترکیبات کربنی مورد نیاز تبدیل می‌کنند. این امر باعث کاهش غلظت دی‌اکسیدکربن در اتمسفر می‌شود. میانگین غلظت CO2 در اتمسفر جو در حال حاضر تقریباً 039/0درصد یا 390 میکرومول بر مول (μmol/mol) است این میزان در نواحی ای که میزان فتوسنتز بالا است کمتر است.

دی اکسید کربن موجود در محلول

در زیستگاه‌­های آبی، یون­‌های بیکربنات و دی اکسید کربن به عنوان گاز محلول وجود دارد.

دی اکسید کربن می‌تواند در آب حل شود و به عنوان گاز محلول در آب باقی بماند یا با آب ترکیب شده و اسید کربنیک (H2CO3) تولید کند. اسید کربنیک می‌تواند تجزیه شده و یون­‌های بیکربنات و هیدروژن (H+ و HCO3) تشکیل دهد. تشکیل این ترکیبات چگونگی کاهش pH آب توسط دی اکسید کربن را توضیح می‌دهد.

یون­‌های دی اکسیدکربن محلول و بیکربنات محلول توسط گیاهان آبزی و سایر اتوتروف­‌هایی که در آب زندگی می‌کنند، جذب می‌شود. موجودات اتوتروف از این ترکیبات برای تولید کربوهیدرات‌ها و سایر ترکیبات کربنی استفاده می‌کنند.

 

فعالیت

تغییرات pH در سواحل سنگی

اکولوژیست‌ها، pH سواحل سنگی در سواحل دریا که حاوی حیوانات و جلبک­‌های فتوسنتز کننده است را بررسی کرده­‌اند. به دلیل تغییر غلظت دی اکسید کربن در آب، pH آب در یک چرخه 24 ساعته دارای نوساناتی است. کمترین مقدار آن حدود 7 در طول شب و بیشترین مقدار حدود 10 در هنگام تابش نور خورشید در طول روز نمایان شده است. دلایل این مقدار حداکثری و حداقلی چیست؟

pH موجود در استخرهای طبیعی یا مسوکوسم­‌های آبزی مصنوعی را می­توان با استفاده از سنجش داده‌ها کنترل کرد.

 

جذب دی اکسید کربن

اتوتروف­‌ها، دی اکسید کربن را از اتمسفر یا آب دریافت می‌کنند.

اتوتروف‌ها با فتوسنتز یا سایر فرآیندها، از دی اکسید کربن در تولید ترکیبات کربنی استفاده می‌کنند که باعث کاهش غلظت دی اکسید کربن در داخل اتوتروف‌ها و ایجاد شیب غلظت بین سلول­‌های موجود در اتوتروف، هوا یا آب اطراف می­‌شود. اتوتروف‌­ها، دی اکسید کربن را از اتمسفر یا آب دریافت می‌کنند.

در گیاهان خشکی‌زی برگ­دار، این انتشار معمولاً از طریق روزنه در زیر برگ‌ها اتفاق می‌افتد. در گیاهان آبزی کل سطح برگ‌ها و ساقه‌ها معمولاً نسبت به دی اکسید کربن نفوذ پذیر هستند، بنابراین انتشار از طریق بخش­‌های گفته شده در گیاه انجام می‌شود.

انتشار دی اکسید کربن از تنفس سلولی

دی اکسید کربن در اثر تنفس سلولی توسط موجودات زنده، تولید شده و در اتمسفر یا آب منتشر می‌شود.

دی اکسید کربن فرآورده مازاد تنفس سلولی در موجودات هوازی است و در تمام سلول­‌هایی که تنفس سلولی دارند، تولید می‌شود. انواع سلول‌ها را می‌توان با توجه به سطح تغذیه‌­ای ارگانیسم گروه بندی کرد:

  • سلول­‌های غیر فتوسنتزکننده در تولید کنندگان به عنوان مثال سلول­‌های ریشه در گیاهان
  • سلول­‌های حیوانی
  • ساپروفیت‌هایی مانند قارچ­‌ها که مواد آلی مرده را تجزیه می‌کنند.

دی اکسید کربن تولید شده توسط تنفس سلولی از سلول‌ها خارج می‌شود و به اتمسفر یا آبی که این موجودات را احاطه کرده است، منتقل می‌شود.

متانوژنز[1]

در شرایط بی­‌هوازی، متان توسط آرکئی باکترهای تولید کننده متان از مواد تولید شده و مقداری از آن­‌ها در اتمسفر پراکنده می‌شوند.

در سال 1776 الساندرو ولتا[2] حباب­‌های گاز خارج شده از گل و لای در بستر حاشیه دریاچه مگیوره[3] در ایتالیا را جمع آوری کرد و دریافت که این گاز‌ها قابل اشتعال هستند. او متان را کشف کرده بود، اما نام متان را ولتا انتخاب نکرد. متان به طور گسترده در محیط­های بی­‌هوازی تولید می‌شود، زیرا فرآورده مازاد نوعی تنفس بی­‌هوازی است. سه گروه مختلف از پروکاریوت­‌های بی هوازی درگیر این نوع تنفس بی­‌هوازی هستند.

  • باکتری­‌هایی که مواد آلی را به ترکیبی از اسیدهای آلی، الکل، هیدروژن و دی اکسید کربن تبدیل می‌کنند.
  • باکتری­‌هایی که از اسیدهای آلی و الکل برای تولید استات، دی اکسید کربن و هیدروژن استفاده می‌کنند.
  • آرکئی‌­باکترهایی که از دی اکسید کربن، هیدروژن و استات، متان تولید می‌کنند. آن­‌ها این کار را با دو واکنش شیمیایی زیر انجام می‌دهند:

CH4 +H2O2→   CO2+ 4H2

CH3COOH→  CH4 + CO2

آرکئی باکتر‌ها، متانوژنیک هستند. آن­‌ها متانوژنز را در بسیاری از محیط­های بی­‌هوازی انجام می‌دهند؛ مانند:

  • لجن­‌های حاشیه سواحل و بستر دریاچه­‌ها.
  • باتلاق­ها، ماسه­‌ها، جنگل­های حرا و سایر تالاب‌ها که در آن­‌ها خاک یا رسوبات زغال سنگ نارس غرقاب شده است(شکل شماره 3).
  • روده موریانه‌ها و پستانداران نشخوارکننده مانند گاو و گوسفند.
  • محل­‌های دفن زباله که مواد آلی زیادی دفن شده­‌اند.

مقداری از متان تولید شده توسط آرکی‌ها در این محیط­های بی‌هوازی در اتمسفر منتشر می‌شود. در حال حاضر غلظت متان موجود در اتمسفر بین 1.7 تا 1.85 میکرومول در مول است. متان تولید شده از زباله­‌های آلی در هضم کننده‌­های بی‌هوازی اجازه خروج ندارد و در عوض به عنوان سوخت می‌سوزد.خعخ

اکسیداسیون متان

متان در دی اکسید کربن و آب موجود در اتمسفر اکسید می‌شود.

مولکول­‌های متان آزاد شده در اتمسفر فقط 12 سال در آنجا باقی می‌مانند، زیرا به طور طبیعی در استراتوسفر[4] اکسید می‌شود. اکسیژن تک اتمی (O) و رادیکال‌­های هیدروکسیل(OH ) در اکسیداسیون متان نقش دارند. حضور این ترکیبات می‌تواند توضیحی برای پایین بودن غلظت متان در اتمسفر علی­رغم تولید زیاد متان توسط فرآیندهای طبیعی و فعالیت­‌های انسانی، باشد.

تشکیل تورب

اگر مواد آلی در خاک­‌های غرقاب به دلیل شرایط بی‌هوازی کاملاً تجزیه نشوند، تورب (زغال سنگ نارس) تشکیل می­‌شود.

در بسیاری از خاک­‌ها، تمام مواد آلی، مانند برگ­‌های مرده گیاهان، نهایتاً توسط باکتری‌ها و قارچ­‌های ساپروتروف هضم می‌شوند. ساپروتروف‌ها اکسیژن مورد نیاز برای تنفس را از هوای موجود در حفره‌­های خاک به دست می‌آورند. در بعضی از محیط­های خاکی، آب در داخل خاک می­‌ماند و شرایط غرقابی و بی‌هوازی در آن ایجاد می‌شود. ساپروتروف‌ها در این شرایط نمی­‌توانند رشد کنند بنابراین مواد آلی مرده به طور کامل تجزیه نمی­‌شوند. در خاک­‌ها شرایط اسیدی باعث مهار ساپروتروف‌ها و همچنین متانوژن­‌هایی می‌شود که ممکن است مواد آلی را تجزیه کنند.

مقادیر زیادی از مواد آلی نیمه تجزیه شده در برخی اکوسیستم‌ها جمع شده، فشرده شده و ماده اسیدی قهوه‌­ای تیره رنگی به نام زغال سنگ نارس را تشکیل می‌دهند(شکل شماره 2). حدود 3٪ از سطح زمین توسط زغال سنگ نارس پوشانده شده است و از آنجا که در بعضی از نقاط، عمق این لایه ده متر یا بیشتر است، مقدار کل این ماده در سطح زمین بسیار زیاد است.

ع87ف

مواد آلی فسیل شده

مواد آلی نیمه تجزیه شده در سنگ­‌های متخلخل یا درون زغال سنگ که مربوط به دوران زمین شناسی گذشته هستند، به نفت و گاز تبدیل می‌شوند.

کربن و برخی ترکیبات کربنی از نظر شیمیایی بسیار پایدار هستند و می‌توانند صدها میلیون سال بدون تغییر در سنگ‌­ها باقی بمانند. ذخایر زیادی از کربن از دوران زمین شناسی گذشته وجود دارند. این رسوبات نتیجه تجزیه ناقص مواد آلی و دفن آن در رسوبات سنگی است.

  • زغال سنگ هنگامی تشکیل می‌شود که رسوبات زغال سنگ نارس در زیر سایر رسوبات دفن شود. زغال سنگ نارس فشرده شده و گرم می‌شود و به تدریج به زغال تبدیل می‌شود. زغال سنگ­‌های ته نشین شده بزرگ در نیمه دوم کربونیفر[1] یعنی در دوره­‌ی پنسیلوانین[2] تشکیل شدند. در آن زمان آب دریا طی چرخه­‌هایی مدام در حال بالا و پایین رفتن بوده ‌­است. با افزایش سطح آب، باتلاق­‌های ساحلی تشکیل شدند که با آب دریا‌ پر شدند و سبب تخریب و دفن شدن تمام گیاهان شده­‌ است. هر چرخه رگه نازکی از زغال سنگ را تشکیل داده ­است(شکل شماره 4).
  • نفت و گاز طبیعی در گل و لای ته دریاها و دریاچه‌ها تشکیل می‌شود. این مکان‌ها معمولاً دارای شرایط بی­‌هوازی هستند بنابراین تجزیه اغلب به صورت ناقص انجام می‌شود. با رسوب گل و لای یا ترکیبات دیگر، ماده بصورت ناقص تجزیه شده فشرده شده و گرم می‌شود و تغییرات شیمیایی باعث ایجاد مخلوط پیچیده‌­ای از ترکیبات کربن مایع یا گازها می­‌شود. این مخلوط‌ها نفت خام و گاز طبیعی نامیده می­‌شوند. متان، بزرگترین قسمت گاز طبیعی را تشکیل می‌دهد. رسوبات معمولاً در خلال سنگ­‌های متخلخل وجود دارد و می‌تواند آن­‌ها را مانند شیل­‌ها[3] نگه دارد؛ همچنین سنگ­‌های غیر قابل نفوذی در بالا و زیر سنگ­‌های متخلخل وجود دارد که از حرکت رسوب جلوگیری می‌کنند.

ما

 

اشتعال[1]

از سوختن زیست توده و مواد آلی فسیل شده، دی اکسید کربن تولید می‌شود.

اگر مواد آلی در حضور اکسیژن تا دمای اشتعال گرم شوند، می‌سوزند و نور تولید می‌کنند این گونه واکنش‌­های اکسیداسیون را احتراق می‌نامند. مواد حاصل از احتراق کامل، دی اکسید کربن و آب هستند.

آتش‌سوزی در بعضی از مناطق جهان به صورت طبیعی در جنگل‌ها یا علفزارها به طور دوره­‌ای وجود دارد. از احتراق زیست توده در جنگل یا چمنزار، دی اکسید کربن آزاد می‌شود. در این مناطق به دلیل سازگاری بالای موجودات با گیاهان، پس از آتش‌سوزی و بازیابی گیاهان جوامع مجدداً به سرعت شکل می‌گیرند.

در مناطق دیگر، آتش‌سوزی به دلایل طبیعی بسیار غیر معمول است، گاهی انسان باعث وقوع آتش‌سوزی می‌شود. در برخی موارد از آتش برای پاکسازی جنگل‌­های بارانی گرمسیری برای کاشت نخل روغنی یا دامداری استفاده می‌شود. محصولات نیشکر به طور سنتی اندکی قبل از برداشت سوزانده می‌شوند. در این روش برگ‌­های خشک می‌سوزند و ساقه­‌های قابل برداشت باقی می‌مانند(شکل شماره 4).

زغال سنگ، نفت و گاز طبیعی اشکال مختلفی از مواد آلی فسیل شده هستند. همه آن­ها به عنوان سوخت استفاده می‌شوند. اتم­‌های کربن موجود در دی اکسید کربن آزاد شده، ممکن است صدها میلیون سال پیش توسط گیاهان فتوسنتز شده از اتمسفر جذب شده باشد.

ان
شکل شماره 4. دی اکسید کربن در اثر احتراق برگ‌های نیشکر آزاد می‌شود.

سنگ آهک

حیواناتی مانند مرجان­‌های صخره‌­ساز و نرم­تنان قسمت‌­های سختی دارند که از کربنات کلسیم تشکیل شده‌­اند و می‌توانند در سنگ آهک، فسیل شوند.

برخی از حیوانات اجزای سختی در بدن خود دارند که متشکل از کربنات کلسیم (CaCO3) است:

  • پوسته نرم­تنان حاوی کربنات کلسیم است.
  • مرجان‌ها که صخره­‌های مرجانی را شکل می‌دهند، اسکلت بیرونی خود را با ترشح کربنات کلسیم تولید می‌کنند.

وقتی این حیوانات می‌میرند، معمولاً قسمت­‌های نرم بدنشان به سرعت تجزیه می‌شود اما کربنات کلسیم موجود در بخش‌­های سخت بدنشان در شرایط اسیدی، حل می‌شود و در شرایط خنثی یا قلیایی بدون تغییر باقی می‌ماند. در نتیجه قسمت­‌های سخت حیوانات در بستر دریا در میان رسوبات فسیل می‌شوند. در دریاهای گرمسیری کم عمق، کربنات کلسیم موجود در آب باران در آب دریا رسوب می‌کند. نتیجه آن، تشکیل سنگ آهک است؛ جایی که قسمت‌­های سخت حیوانات رسوب شده اغلب به صورت فسیل قابل مشاهده است.

تقریباً 10٪ کل سنگ­های رسوبی روی کره زمین، آهکی هستند. حدود 12٪ از جرم کربنات کلسیم، کربن است؛ بنابراین مقدار زیادی کربن در سنگ­‌های آهکی روی زمین حبس شد­ه ­است.

شکل شماره 5. Kodonophyllum – یک مرجان سیلورین، در سنگ آهک‌های Wenlock Edge. اسکلت‌های کربنات کلسیم مرجان در این سنگ به وضوح قابل مشاهده است. این رسوبات حدوداً 420 میلیون سال پیش در دریاهای گرمسیری کم عمق رسوب کرده‌اند.

نمودار چرخه کربن

رسم نمودار چرخه کربن .

اکولوژیست‌ها هنگام مطالعه چرخه کربن و بازیافت عناصر دیگر از اصطلاحات “مخزن”[1] و “شار”[2] استفاده می‌کنند.

  • مخزن، ذخیره عناصر معدنی یا آلی است. به عنوان مثال دی اکسیدکربن موجود در اتمسفر مخزن عنصر معدنی کربن است. زیست توده تولیدکنندگان در یک زیست‌­بوم مخزن مواد آلی است.
  • شار، فرآیند انتقال عناصر از یک مخزن به مخزن دیگر است. به عنوان مثال، شار کربن شامل جذب دی اکسید کربن از اتمسفر و تبدیل آن به زیست توده گیاهی توسط فتوسنتز است.

چرخه کربن را می‌­توان با استفاده از نمودارها نشان داد. مخازن در کادرها نشان داده می‌­شوند و فلش‌­های دارای برچسب، نشان دهنده جریان هستند. شکل شماره 6 یک نمودار مصور را نشان می‌دهد که می‌تواند به نمودار کادرهای متنی و فلش تبدیل شوند.

شکل شماره 6 چرخه کربن را فقط برای زیست­‌بوم‌­های زمینی نشان می‌دهد. برای نشان دادن زیست­‌بوم­‌های دریایی می­‌توان یک نمودار جداگانه رسم کرد یا تمام زیست­‌بوم­‌ها را با یک نمودار ترکیبی نشان داد. در زیست­‌بوم‌­های دریایی و آبزیان، ذخیره معدنی کربن، دی اکسید کربن محلول و کربنات هیدروژن، توسط تولید کنندگان جذب می‌شوند و با استفاده از روش­‌های مختلف دوباره در آب آزاد می‌شوند.

نن
شکل شماره 6. چرخه‌ی کربن

خعتخ

شار کربن

تخمین شار کربن ناشی از فرآیندهای چرخه کربن.

نمودار چرخه کربن در شکل شماره 6 فرآیندهایی را نشان می‌دهد که کربن را از یک مخزن به مخزن دیگر منتقل می‌کنند اما مقادیر شارها یا کربن منتقل شده را نشان نمی­‌دهد. اندازه‌گیری دقیق شار کربن در سراسر جهان(کربن جهانی[3]) امکان پذیر نیست اما از آنجا که این مقادیر بسیار قابل توجه هستند، دانشمندان روش‌­هایی برای تخمین آن­ پیدا کرده‌­اند. تخمین‌ها بر اساس بسیاری از اندازه گیری‌ها در اکوسیستم­‌های طبیعی منفرد یا در مزوکزوم‌­ها صورت می‌گیرد.

شار کربن جهانی بسیار زیاد است بنابراین تخمین‌ها بر حسب گیگاتون[4] (پتاگرام[5]) است. یک گیگاتون، 1015 گرم است. جدول شماره 1 برآوردهای نوشته شده در کتاب دینامیک بیوشیمیایی اقیانوس[6]نوشته­‌ی سارمینتو و گوربر[7] را نشان می‌دهد.

فرآیندها شار/گیگاتون سال1-
فتوسنتز 120
تنفس سلولی 6/119
جذب توسط اقیانوس 8/92
دفع توسط اقیانوس 90
جنگل­‌زدایی و تغییرکاربری 6/1
دفن رسوبات دریایی 2/0
احتراق سوخت‌­های فسیلی 4/6

جدول شماره 1

نظارت بر محیط زیست

اندازه گیری­‌های دقیق و کمّی: به دست آوردن داده­‌های قابل اعتماد در مورد غلظت دی اکسید کربن و متان، در اتمسفر مهم است.

غلظت دی اکسید کربن و متان در اتمسفر اثرات بسیار مهمی دارد. غلظت دی اکسید کربن بر میزان فتوسنتز و pH آب دریا تأثیر می‌گذارد. هر دو گاز بر دمای کره زمین و در نتیجه میزان قطعات یخ در قطب‌ها تأثیر می‌گذارند که این مساله در ادامه‌ به طور غیر مستقیم روی ارتفاع آب از سطح دریا و موقعیت خطوط ساحلی گذار خواهد بود. با توجه به اثر این گازها در گرمایش اقیانوس‌ها و اتمسفر، می­‌توان گفت که جریان­‌های اقیانوسی، توزیع بارندگی و همچنین فرکانس و شدت حوادث شدید آب و هوایی مانند طوفان‌ها نیز از میزان این دو گاز در جو متاثر خواهند بود. این فرضیه‌ها و پیش بینی‌ها را در نظر بگیرید:

  • غلظت دی اکسید کربن اتمسفر در حال حاضر بیش از هر زمان دیگری در بیست میلیون سال گذشته است.
  • فعالیت­‌های انسانی غلظت دی اکسید کربن و متان را در اتمسفر افزایش داده است.
  • فعالیت­‌های انسانی باعث می‌شود تا غلظت دی اکسید کربن در اتمسفر از 397 میکرومول در مول در سال 2014 به سطح بالای 600 در پایان قرن برسد.

داده­‌های قابل اطمینان، پیش شرط اساسی ارزیابی فرضیه‌ها و پیش بینی­‌هایی از این قبیل است. قبل از ارزیابی عواقب گذشته و احتمالی فعالیت­‌های انسانی، اندازه­‌گیری­‌هایی به منظور به دست آوردن داده‌­های قابل اطمینان، دی اکسید کربن و غلظت متان در اتمسفر، در یک دوره زمانی لازم است.

کن
شکل شماره 7. هاوایی از فضا. Mauna Loa نزدیک مرکز بزرگترین جزیره است.

داده­‌های مربوط به غلظت گازها در اتمسفر توسط برنامه Global Atmosphere Watch از سازمان هواشناسی جهانی، آژانس سازمان ملل جمع آوری می‌شود. ایستگاه‌­های تحقیقاتی در مناطق مختلف جهان اکنون اتمسفر را رصد می‌کنند، اما رصدخانه Mauna Loa در هاوایی دارای سوابق طولانی تری است(شکل شماره 7). غلظت دی اکسید کربن از سال 1959 به بعد و غلظت متان از سال 1984 اندازه‌­گیری شده است. این سوابق قابل اعتماد برای دانشمندان از ارزش بی نظیری برخوردار است.

تمایل دی اکسید کربن در اتمسفر

تجزیه و تحلیل داده­‌های ایستگاه‌­های نظارت بر اتمسفر که نوسانات سالانه را نشان می‌دهد.

داده­‌های ایستگاه­‌های نظارت بر اتمسفر به طور آزاد در دسترس است و به هر شخصی امکان تجزیه و تحلیل آن را می‌دهد. این داده­‌ها دارای روندهای طولانی مدت هستند و هم نوسانات سالانه در آن­‌ها وجود دارد. رصدخانه Mauna Loa در هاوایی مقدار زیادی داده تولید می‌کند و داده‌­های این ایستگاه و سایر ایستگاه‌­های نظارتی برای تجزیه و تحلیل در دسترس است.

 

 

[1] pool

[2] flux

[3] global carbon

[4] gigatonnes

[5] petagrams

[6] Ocean Biogeochemical Dynamics

[7] Sarmiento and Gruber

[8] Oak

[1] combustion

 

[1] Carboniferous

[2] Pennsylvanian

[3] shales

[1] Methanogenesis

[2] Alessandro Volta

[3] Lake Maggiore

[4] stratosphere

[1] methanogenic archaeans

[2] Peat

[3] molluscs

اشتراک گذاری:

دیدگاهتان را بنویسید